Нэрсэ ул фольклор – Фольклор — Wikipedia

Прорамма внеурочной деятельности “Татар халык фольклоры“

Сәгать

саны

Белем күнекмәләрен тикшерү ,укыту эшчәнлегенең төрләре

Дәресне җиһазлау

Үткәрү вакыты

План

буенча

фактта

I.Кереш.(1сәг.)

1.

Нәрсә ул фольклор?

Багу поэзиясе.

Фольклор төшенчәсе һәм багу поэзиясе белән таныштыру. Халык авыз иҗаты әсәрләренең гүзәллеген күрә белергә өйрәтү.

1

төркемләп

Фольклорга карата китаплар күргәзмәсе. Татар халык авыз иҗаты әсәрләре

II.Бишек җырлары(2сәг.)

2.

Бишек җырлары белән танышу.

Бишек җырларын тыңлау, характерын билгеләргә өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Дискта бишек җырлары.Китап “Татар балалар фольлоры”

3.

Бишек җырларын җырлау

Бишек җырын җырлап бала йоклату(практик шөгыль)

1

Җыр һәм көй язылган дисклар.(Курчак,уенчыклар)

III.Юаткычлар (11сәг.)

4.

Баланы йокыдан уятканда

Халык аваз иҗаты буларак юаткычларның бала тәрбияләүдә роле.Сөйләм телен камилләштерү

1

Индивидуаль, төркемләп

Баланы йокыдан уяту юаткычлары .Китап “Татар балалар фольлоры”.

5.

Баланы мунча чапканда әйтелә торган юаткычлар

Юаткычның сүзләрен дөрес әйтергә өйрәтү.Сөйләм телен камилләштерү

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

6.

Баланы коендырганда әйтелә торган юаткычлар

Юаткычларның сүзләре хәрәкәт ритмына тәңгәл килергә тиешлеген аңлату.Сүзләрне дөрес әйтеп сөйләргә өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

7.

“Үс-үс ”иттергәндә әйтелә торган юаткычлар

Хәрәкәт белән юаткычларның сүзләрен туры китереп сөйләргә өйрәтү.Тел байлыгын арттыру өстендә эшләүне дәвам итү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

8.

“Үчи-үчти” иттергәндә әйтелә торган юаткычлар

Хәрәкәт белән юаткычларның сүзләрен туры китереп сөйләргә өйрәтү.Сөйләм телен камилләштерү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

9.

Тез өстендә сикерткәндә әйтелә торган юаткычлар

Юаткычлар белән таныштыру.Сөйләм телен камилләштерү өстендә эшләү

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

10.

Бала биеткәндә әйтелә торган юаткычлар

Бала биеткәндә уйнап көлеп биетү кирәклеген ассызыклап күрсәтү.Сүзләрне дөрес интонация белән әйтеп сөйләргә өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

11.

Баланы тәпи йөрергә өйрәткәндә әйтелә торган юаткычлар

Юаткычлар белән таныштыру.Балаларны уен аркылы тел байлыкларын арттыру.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

12.

Кыз баланың чәчен тараганда әйтелә торган юаткычлар

Хәрәкәт белән юаткычларның сүзләрен туры китереп сөйләргә өйрәтү.Юаткыларның сүзләрен өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”.Чәч тараганда кирәкле әйберләр.

13.

Баланың телен ачтырганда әйтелә торган юаткычлар

Юаткычларның сүзләре хәрәкәт ритмына тәңгәл килергә тиешлеген аңлату.Тел шомарту күнегүләре эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

Тел шомарткыч кунегүләр тупланмасы.

14.

Баланың туган көнендә әйтелә торган теләкләр,юаткычлар

Баланы туган көне белән котлау һәм теләкләр белән таныштыру.Сәнгатьле сөйләм күнекмәләрен камилләштерү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольлоры”

Туган көн котлаулары һәм туган көндә тели торган теләкләр тупланмасы.

IV.Мавыктыргычлар (7сәг.)

15.

Мавыктыргычлар.

Бармак уеннары.

Бармак уеннары күнегүләрен өйрәтү. Уеннар ярдәмендә баланы мавыктыру ысулларын өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Бармак уеннары.Китап “Татар балалар фольклоры”

16.

Баланың бармак исемнәрен атау, һәр бармакка роль биреп уйнау

Бармак уеннары ның балаларның сөйләм телен,сүз байлыкларын арттыруда роле. Балаларның логик фикерләү сәләтен,зиһен арттыру өстендә эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Бармак уеннары.Китап “Татар балалар фольклоры”

17.

Бармак санашу уеннары

Бармак санашу уеннары белән таныштыру.Баланы уен вакытында бер-берсенә хөрмәт тәрбияләүне дәвам итү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”

18.

“Күк-кү,чыпчык”уены

Бу уенның сүзләре белән танышу. Сөйләм телен үстерү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

19.

“Песием,песием...”уены

Балаларда уенга кызыксыну уяту.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

20.

Йомгаклау .Бишек җырларын,юаткычларны ,мавыктыргычларны,уеннарны кабатлау.

Тәрбияви чара буларак ,балалар үзләре иптәшләрен бу әсәрләр белән таныштыруны дәвам итү

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.,Музыка(дисклар)

21.

“Балам,балам,багалмам”

(балалар алдында чыгыш)

Өйрәнгән халык авыз иҗаты әсәрләрен сәхнәләштерү

1

Төркемләп

Музыка,сәхнәләштерүдә мөһим булган әйберләр

V. Күңел ачу фольклоры(12 сәг.)

22.

Нәүрүз әйтү.

Татар халык күңел ачу фольклоры белән таныштырып, аларга карата кызыксыну хисе тәрбияләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Җыр һәм көй язылган дисклар.Китап “Татар балалар фольклоры”

23.

Сөрән салу. “Карга боткасы”

Сурән салу йоласы белән танышу,сүзләрне дөрес итеп әйтеп сөйләргә өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

“Карга боткасы”

24.

Эндәшләр

Эндәшләр белән танышу.Сөйләм телен баету өстендә эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Эндәшләрнең эчтәлеген тасвирлаган рәсемнәр

25.

Әйтенүләр .( Төрле бөҗәкләр белән уйнаганда)

Әйтенүләрнең сүзләрен өйрәнү,сүзләрнең дөрес әйтелешенә игътибар итәргә.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”

26.

Иярмешләр

Балаларның татар халкының иҗатының бер төре булган иярмешләрне белүләренә ирешү. Сөйләм телен үстерү өстендә эшләүне дәвам итү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”

27.

Үртәвечләр

Үртәвечләрнең сүзләрен өйрәнү һәм аларның дусларча шаяру ,көлү икәнен аңлату. Сәнгатьле сөйләм күнекмәләрен камилләштерү өстендә эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

28.

Такмаклар .(бию такмаклары)

Татар халкының бию такмакларын белүләренә ирешү

1

Индивидуаль, төркемләп

Җыр һәм көй язылган дисклар

29.

Такмазалар

Авазларны дөрес, ачык итеп өйтеп сөйләүләренә ирешү. Ялгышмыйча тиз сөйләргә өйрәтү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

30.

Тел көрмәкләндергечләр.

Сөйләү күнекмәләрен үстерү өстендә эшләү. Тел байлыгын арттыру.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

31

Алдавыч әкиятләр. Әкиятләр.

Алдавыч әкиятләрне сөйләргә өйрәнү,сүзләрнең дөрес әйтелешенә игътибар итү .Сөйләм телен камилләштерү өстендә эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”. Әкиятләр китабы

32.

Мәзәкләр

Татар халык иҗаты булган мәзәкләр белән таныштыру.Сөйләм телен камилләштерү өстендә эшләү.

1

Индивидуаль, төркемләп

Китап “Татар балалар фольклоры”.

33.

Өйрәнгән татар халык авыз иҗаты әсәрләре буенча йомгаклау кичәсе үткәрү.

Өйрәнгәннәрне кабатлау. (Иҗади концерт)

1

Индивидуаль, төркемләп

Җыр һәм көй язылган дисклар.

infourok.ru

Урок татарского языка. Татарский фольклор

Урок татарского языка

в 4 классе “Татарский фольклор”

4нче сыйныфта “Татар фольклоры” темасы буенча татар теле дәресе

Тема: Татар фольклоры

Максат:

  1. Укучыларны халкыбызның милли гореф-гадәтләре, йолалары белән таныштыру эшен дәвам итү; халкыбызның милли тарихи үткәненә кызыксыну һәм хөрмәт тәрбияләү.

  2. Укучыларның сөйләм телен, фикерләү сәләтен үстерүдә фольклор әсәрләренең әһәмиятен күрсәтү, милли матурлыкка омтылыш тәрбияләү.

  3. Укучылар арасында үзара дуслык, бердәмлек сыйфатлары булуны ныгыту.

Материал:

  1. С.Әхмәтов. Уйныйбыз да,җырлыйбыз да...,Чаллы, 1991

  2. Р.Ягъфәров. Кәҗә-мәкәрҗә; Казан"Мәгариф", 1994.

  3. Гөлбакча.

  4. Нигъмәтжанов М.Н. Татар халык җырлары.-Казан, 197б.

  5. Халык уеннары. - Казан, 1990.

Жиһазлау: тубәтәй, кул эшләреннән кургәзмә, телевизор, DVD -караоке, магнитофон, кулъяулык, курчак, милли татарча чәй табыны.

Дәрес барышы:

-Исәнмесез, укучылар!

-Исәнмесез, саумысез!

-Хәерле көн, балалар!

-Имин үтсен көнегез!

-Кәефләрегез ничек соң?

-Кояшлы иртә кебек.

-Укучылар, без буген сезнең белән халкыбызньң милли гореф-гадәтләре турында сөйләшербез. (Слайд 1). Алар кешене тәрбиялерәк итәргә булышалар. Татар гаиләсендә балаларга тәрбия биру милли йола-гадәтләргә нигезләнеп алып барыла. Халыкның матурлыкны сөюе, рухи байлыгына хәзинә итеп каравы, аны саклавы, үстерүе, буыннан-буынга тапшыра баруы һәркемдә милли горурлык хисе уята. Безнең халык кунакчыл, сабыр, хезмәт сеючән, ярдәмчел, күңел ачучан халык.

Без бүгенге дәресебездә татар халык җырларына, биюләренә, мәкаль һәм әйтемнәренә, табышмакларга, уеннарга тукталырбыз.

- Иң элек татар халык җырларын башкарып китик. Укучылар, сез җырлар яратасызмы? (...) Әйе, безнең халкыбыз да җырларны бик яраткан һәм җырлар иҗат иткән. Ул җырларны бәйрәмнәрдә, кичке уенлыкларда, аулак өйләрдә җырлап күңел ачкан. Укучылар, сез татар халкының нинди җырларын беләсез?(...)

-Халкыбыз кешене киеменә карап каршы алган, акылына карап озаткан. Өс-баш матурлыгы, пөхтәлеге, чисталыгы безнең халык өчен әһәмиятле. Осталар чиккән калфаклар, кәләпүшләр, тубәтәй-ләр, нәфис муенсалар, чигүле алъяпкычлар, бәби итәкле кулмәкләр, камзуллар искиткеч матур. Әби-бабаларыбыз кием-салымга тәнне каплау, тәнне жылыту чарасы итеп кенә карамаганнар, анъң килешле, уңайлы булуына да игътибар иткәннәр. Бүгенге күргәзмәбездә дә сез татар халкыньң чигелгән кием-салымнарын күрәсез. (күргәзмә карау).

Костюмнар (слайд 2-3)

-Ә сезнең әти-әниләрегез нишли, нинди кул эшләре белән шөгыльләнәләр? (сөйлиләр)

-Татар халкы мәкальләр иҗат иткән һәм кулланган. Без сезнең белән мәкальләр өйрәнгән идек. Ә хәзер ул мәкальләрнең сезнең исегездә калу-калмавын тикшереп карыйк. "Мәкаль әйтеш" уены.

Мәкальләр (слайд4)

Туган илең - (туган анаң).

Кем әшләми - (шул ашамый).

Сабыр төбе - (сары алтын).

Җиде кат үлчә - (бер кат кис).

Әткәй - шикәр, (әнкәй - бал).

Уку - (энә белән кое казу).

Эш беткәч, (уйнарга ярый).

Гыйлем - нур, (наданлык - хур).

Эшнең (ояты юк).

Саф һава - (тәнгә дәва).

- Бишек жырлары - кеше күңеленең иң нечкә кыллары. Шуңа да аларны һәркайсыбыз сабый чакның якты истәлеге итеп, гомер буе күңел түрендә саклый. Бишек җырлары ана белән бала икәүдән - икәү генә калган вакытта башкарыла.

- С какой целью исполняются колыбельные песни?

- Как они поются?

«Народ-поэт», «народ-мудрец» на протяжении веков создавал лирику материнства.

Через песню мама передавала ребёнку свою ласку, любовь, нежность.

Бишек җыры(слайд 5)

  • Считалось, что с шестинедельного возраста ребёнок понимает обращённые к нему слова, реагирует улыбкой на слова взрослых. Сон, как живое существо, приглашают в дом, к колыбели, просят усыпить ребёнка. В песнях выражают пожелания счастья ребёнку во взрослой жизни.

  • Когда ребёнок подрастал, начинал говорить, он учился у взрослых. Это детский фольклор.

Заклички. Эндәшләр(слайд 6)

  • Что вы знаете о закличках (Ответы детей).

  • Люди верили в волшебную силу слова, верили, что произнесённые слова-заклинания может повлиять на силу природы. Ребёнок знакомится с природой, играет с ней на равных.

 Загадки. Табышмаклар(слайд 7)

Табышмакка җавап табу өчен, ут кебек зиһен йөгереклелеге кирәк. Ул үзе кечкенә булса да, эче төш кенә. Аның шул төшен табу кызыклы. Тик моның өчен хыялың бай һәм җитез булсын да зиһенең йөгерек булсын.

Считалки. Санамышлар (слайд 8)

Самый распространённый жанр детского фольклора.

Дразнилки . Үртәвечләр

 Скороговорки. Такмаклар (слайд 9)

Прослушивание детей.

Изучать нужно, чтобы не забывать устное народное творчество нашего края, передавать его из поколения в поколение.

  • Детский фольклор – явление вечное, ибо вечно детство, которое дано человеку, что бы играя ,творить жизнь.

  • Татар халкы күңел ачучан халык, дидек. Ул хезмәт итү белән беррәттән ял да итә белгән. Бәйрәмнәрдә, кичәләрдә төрле уеннар уйнаганнар. Әйдәгез без дә татар халкыньң "Йөзек салыш" уенын уйнап алыйк.

Укытучы:

  • Аулак өйләрдә, кичке уеннарда егетләрнең тапкырлыгы, кызларның матурлыгы макталган, шаян биюләр, уен – такмаклар яңгырап торган. (слайд 10)

( Җырлы – биюле уен “Челтәр элдем читәнгә”)

Әпипә (слайд 11)

Бию (слайд 12)

Йомгаклау.

  • Бүген без халкыбызның матур гореф-гадәтләренә, фольклор әсәрләренә тукталып үттек. Без үзебенең милләтебезне онытмыйча, милли гореф-гадәтләрне дәвам итәргә, фольклор әсәрләрен сөйләмебездә кулланырга тиешбез.

Халык иҗатын өйрәнү – безнең зиһенебезне баета, дөньяга карашыбызны киңәйтә, тел байлыгыбызны, белемебезне үстерә, тарихыбызны аңларга ярдәм итә.

infourok.ru

Татар халык авыз иҗатының бүгенге көндәге роле.

                        Хуҗа Бәдигыйнең  иҗади мирасын өйрәнүгә багышланган

                                  I республикакүләм фәнни-тикшеренү укулары

                               

                                        Фәнни-тикшеренү эше

Татар халык авыз иҗатының бүгенге көндәге роле.

                                                                               

                                                                                 Башкарды: Лениногорск шәһәре

                                                                                 2 нче уртагомуми мәктәбе

                                                                                 9нчы “А” сыйныфы  укучысы

                                                                                  Галимова Диана

                                                                                  Җитәкче: татар теле һәм     әдәбияты                                                                    

                                                                                  укытучысы Гыйләҗева Ф.Х.  

                                                                 

                                                      2009 нчы ел.

 

                                              Эчтәлек.

I.Кереш................................................................................................................3

Фольклор..............................................................................................................3

Хезмәтемнең максаты  һәм актуальлеге ......................................................... .3

Әдәби күзәтү........................................................................................................ 3

II.Төп өлеш

Фольклор. Жанрлар системасы...........................................................................4

Мифлар..................................................................................................................7

Ырымнар  .............................................................................................................8                

Мәкаль һәм әйтемнәр...........................................................................................8

Табышмаклар........................................................................................................9

Әкиятләр       .......................................................................................................10

Риваять һәм легендалар......................................................................................11

Мәзәкләр..............................................................................................................11

Бәетләр.................................................................................................................11

Бала фольклоры..................................................................................................12

Йола фольклоры.................................................................................................13

III.Йомгаклау.....................................................................................................13  

IV.Әдәбият исемлеге..............................................................................................................15

                                                              Кереш.

       Фольклор – күпкырлы һәм бай милли иҗат. Аның милли табигате сурәтле-сәнгатьчә фикерләвендә ачык чагыла. Гасырлар дәвамында татарларда төрле фольклор жанрлары формалашкан. Бу система халыкның яшәешен һәм күпкырлы рухи тормышын, шәхеснең тышкы һәм эчке дөньясын иңләп алырга һәм күптөрле формаларда гәүдәләндерергә мөмкинлек биргән. Хәзерге вакытта да халык бу гүзәл хәзинәләрдән файдалана.

                                            Эшнең актуальлеге.

       Мин үземнең фәнни-тикшеренү эшенә татар халык иҗаты турындагы теманы алдым. Миңа бу тема бик мавыктыргыч булып тоелды, чөнки татар халкының тарихы  фольклорда ачык чагылыш тапкан.      

      Кечкенәдән мин әбием авызыннан татар халык авызы иҗатыннан үрнәкләр ишетеп үстем. Әнием балалар бакчасында эшләгәнлектән , мин хәзер еш кына балалар бакчасында булам. Шөгыльләрдә, музыка залында еш кына балаларның табышмаклар әйтешүен, төрле әкиятләр тыңлауларын, татар халык уеннары уйнауларын, санамышлар, тел көрмәкләндергечләр өйрәнүен күрәм.  Фольклорның милли-этник үзенчәлекләрен, милли йөзен һәм байлыгын өйрәнәсе килү теләге туды миндә

        Татар фольклорында, жанрлар белән үрелеп, халкыбызның тарихы, тормыш-көнкүреше, йола-гадәтләре, мифологиясе һәм дини ышанулары, авыз-тел һәм музыка иҗаты, бию-хореографиясе һәм драма-театр башлангычы, шулай ук сурәтле-образлы фикерләве бирелгән.       

       Халкыбызның бай иҗатын тиешенчә җыйнау һәм фәнни өйрәнү хәзерге көннең иң мөһим бурычларыннан берсе булып тора.

       Шуңа күрә мин үземнең эшемдә һәрбер фольклор төре, аның формасы һәм хәзерге елларда кулланышы турында сөйләргә булдым.

       Фәнни эшемне үтәгәндә үз алдыма түбәндәге бурычларны куйдым:

             -фольклор, аның жанрлары турында кыскача бәян итү;

             -жанрларның килеп чыгышы, хәзерге көндәге роле;

             -жанрларның милли характерда булуына тукталу;

              Эшемне язганда, “Энҗе чәчтем –энҗе җыям” китаплары сериясеннән, М.Х.  Бакиров, Хәмит Ярми хезмәтләреннән, мәктәп әдәбият дәреслекләреннән файдаландым.

                                               Төп өлеш.            

    Фольклор сүзе ( инглизчәдән folk+lore – халык хикмәте, халык акылы ) – ХIX ахырында барлыкка килеп, төрле илләрдә киң кулланышка кергән халыкара атама.

       Русларда ул, башлыча, халыкның сүз сәнгатен, ягъни авыз-тел иҗатын белдерүче термин буларак кулланыла.

       Татар фән дөньясында  да бу терминнарның мәгънәсе һәм кулланылышы руслардагы шикелле.

        Сүз сәнгате буларак фольклор халыкның электән чыгарылып килгән традицион һәм хәзерге авыз-тел иҗатын иңләп ала, димәк, чәчмә-прозаик әсәрләрне дә, шулай ук шигъри текстларны да үз эченә берләштерә. Аның язма әдәбияттан аермалы, үзенә хас үзенчәлекләре, асыл сыйфатлары бар:          

     1) Телдән-телгә күчеп яшәве белән аерылып тора һәм телдән сөйләнә яки телдән башкарыла торган иҗат.

     2) Коллектив-күмәк иҗат та, ягъни аны тудыруда һәм эшкәртүдә күп кенә халык вәкилләре катнаша.  Тыңлаучыларның күңеленә хуш килгәндә, ул телдән-телгә күчеп китә, шомара, камилләшә.

      3) Күп вариантылылык. Телдән-телгә кәчеп йөргәндә яки төрле кешеләр авызыннан сөйләгәндә, әсәрнең ниндидер бер тотрыклы вариантта гына яшәве мөмкин түгел. Ул төрле үзгәрешләргә дучар була. Моңа мисал итеп

« Сак-Сок » яки « Беренче бөтендөнья сугышы » бәетләренең, « Хан кызы » яки « Җизнекәй » дигән җырларның, « Алмапша » яки « Идегәй » дастаннарының төрле вариантлары һәм версияләре булганлыгын күрсәтергә мөмкин.

       4) Фольклорда сүз төп рольне уйнаса да, ул сүздән генә торган иҗат түгел, бәлки аерым жанрларда сүзне, музыканы, биюне, театраль тамашаны бергә берләштерә торган синтетик иҗат та.

        5) Традиционлык һәм дәвамлылык-күчемлелек. Фольклор традиция рәвешендә буыннан-буынга күчеп килә.

      6) Милли характерда булуы. Бу үзенчәлек аның эчтәлегендә дә, шулай ук формасында бердәй дәрәҗәдә гәүдәләнә.  Татар фольклорында үзәнчәлекле милли жанрлар да бар. Бәет белән мөнәҗәт менә шундый жанрлардан.

     Фольклорның милли табигате бигрәк тә халыкның сурәтле-сәнгатьчә фикерләвендә ачык күренә. Чөнки фольклор әсәрләрендә кулланыла торган образ-сурәтләр һәр халыкның мифологик традициясенә, яшәеш - мохитенә, көнкүреш үзенчәлекләренә һәм эстетик зәвыгына туры килеп тора. Моңа ышану өчен борынгыдан килгән традицион символларның кайсы халыкта нәрсә белдергәнлегенә игътибар итү дә җитә. Мәсәлән, сары төс безнең фольклорда сагышны, мариларда мәхәббәтне, кытайларда бөеклек-затлылыкны белдерә; кара төс исә бездә кайгыны яки күңелсез-тискәре нәрсәне, ә японнарда шатлык-куанычны аңлата. Яки агачлардан каенны алып карыйк. Русларда сылу гәүдәле кызны, мариларда угылны, мордваларда һәм чувашларда кәләшне, удмуртларда яшь егетне символлаштыручы бу образ татар фольклорында еш кына кайгы-хәсрәт сагышны белдерү өчен хезмәт итә.

                           Каен сиртмәләрдә үстем,

                           Шуңа кайгылы башым.

        Монда традицион эпитетларның да гаҗәеп дәрәҗәдә милли характерда булуын күрсәтеп булыр иде. Мәсәлән, русларда: «белая березонька», «ясный месяц», «добрый молодец», «буйная головушка»; татарда исә: «бер бите ай, бер бите кояш», «сөлек кебек егет», «ир-ат», «кашыкка салып йотарлык кыз», «сөйгән яр», «типсә тимер өзәрлек егет», «елан телле кайнана».

        Халык иҗаты белән язма әдәбият элек-электән үк инде «кан алмашып» яшәгән һәм халыкчанлыкка, миллилеккә, тел байлыгына, образлылыкка ирешүдә  фольклор казанышларын киң файдаланган. Халыкның сурәтле фикерләвенә хас алымнарны үзләштерү әдәбиятның образлы егәрлеген һәм эмоциональ-эстетик тәэсир көчен бермә-бер куәтләндерүгә, традиция белән яңачалыкның гармоник берлегенә нигезләнгән әдәби әсәрләр тууга китергән. Моңа мисал итеп Г.Тукайның «Шүрәле», «Су анасы», «Печән базары, яхуд яңа Кисекбаш»,              Һ. Такташның «Җир уллары трагедиясе», М.Фәйзинең «Галиябану», Н.Исәнбәтнең «Хуҗа Насретдин», М.Җәлилнең «Ана бәйрәме», Г.Бәшировның «Туган ягым – яшел бишек» кебек классик әсәрләрен телгә алу да җитә.

                        Татар фольклорның жанрлар системасы

        Татарларда төрле фольклор жанрлары системасы формалашкан. Әлеге жанрларның күпчелеге универсаль характерда, ягъни башка халыклар иҗатындагы шундый ук жанрлар белән уртак (мәсәлән, мәкальләр һәм әйтемнәр, әкиятләр, риваятьләр, җырлар һ.б.). Шул ук вакытта теге яки бу халыкта үзләренең этник тарихына һәм рухи тормыш үзенчәлекләренә бәйле рәвештә туган аерым жанрлар да бар. Мәсәлән, русларда былиналар һәм частушкалар, украиннарда думалар һәм коломыйкалар, татарларда бәетләр һәм мөнәҗәтләр.

       Фольклорда, язма әдәбияттагы кебек үк, халык иҗаты әсәрләрен тормыш-чынбарлыкны чагылдыру үзенчәлегенә карап, өч төркемгә бүлү, ягъни, фәнни термин белән әйтсәк, өч төргә (русча «род») берләштерү кабул ителгән: эпоска, лирикага һәм драмага.

  Татар халык иҗатының һәм традицион классик жанрларының төрләргә мөнәсәбәттә төркемләнүе түбәндәгечә:

      1) Эпик жанрлар: әкиятләр, риваятьләр, легендалар, героик эпос-дастаннар, мәзәкләр.

       2)Лирик жанрлар: Йола җырлары, лирик җырлар, уен-бию җырлары, такмаклар, мөнәҗәтләр.

       3)Лиро-эпик жанрлар: бәетләр, тарихи җырлар, мәхәббәт яки көнкүреш дастаннары.

         4)Драма башлангычы белән үрелгән иҗат төрләре: йола поэзиясе, халык уеннары һәм уен-бию җырлары, балалар фольклоры.

          Фольклорны өйрәнүдә Н.Исәнбәт, Г.Ибраһимов, Г.Рәхим, Г.Толымбай, Ф.Туйкин, Х.Бәдигый кебекләр зур хезмәт куйган.

                                                 

                                                     Мифлар.

          Мифлар (грекча mythos – сүз, хикәят) – борынгыларның дөнья, тирәлек турындагы фантастик күзаллаулары һәм хыялда туган фантастик образлар, персонажлар хакындагы хикәятләре. Мифология дигән төшенчә исә мифлар җыелмасын белдерә. Әлеге төр хикәятләрне өйрәнү белән шөгыльләнә торган фәнне дә мифология дип йөртәләр. Бүгенге әдәбият та мифлар белән арасын өзми, яңа мәгънә салып, аларда эшләнгән сюжетлардан һәм мотивлардан шактый файдалана.

                                                       Ырымнар.

        Ырымнар (өлешчә синонимнары- әфсеннәр, арбаулар. Имтоннар) – халык иҗатының магия,  ягъни сүз һәм хәрәкәт йола кодрәтенә ышану белән бәйләнешле борынгы жанры, хыялый көчләргә һәм ияләргә тәэсир итеп ниндидер нәтиҗәгә ирешү өчен чыгарылган һәм шул максатта кулланылган тылсымлы сүз формулалары яки калыплашкан магик гыйбарәләр. Ырымнарның иҗтимагый функциясе кешенең практик – утилитар ихтыяҗларына хезмәт итүгә кайтып калса да, алар сүз сәнгате әсәре булып исәпләнәләр һәм шигъри ритмга, аһәңлеккә, образлы янәшәлеккә һәм ассоциатив образларга корылуллары белән аерылып торалар.

         Практик ихтыяҗ таләбеннән чыгып, ырымнар ак һәм кара ырымнарга бүленәләр.

       Ырымнар тематикалары, функциональ табигатьләре ягыннан да аерылалар. Бу яктан, ягъни нинди максатта башкарылуларыннан чыгып, алар өч төркемгә бүленәләр:

-Дәвалау ырымнары яки им-томнар. Кешеләрне һәм мал-туарны төрле авырулардан дәвалауга хезмәт иткәннәр. Арпа, чуан, тиф, бүсер, эт имчәге, бизгәк, сары кебек авыруларны, йөрәк, эч һәм баш авыртуын, шулай ук төрле имгәнүләрне һәм күз тиюне дәвалуга юнәлтелгән им-тор ырымнары шушы төркемгә карый.

 -   Хуҗалык ырымнары. Болары игенчелек, терлекчелек, кошчылык, балыкчылык белән бәйләнгәннәр.Мәсәлән, чәчүгә, урып – җыюга, корылыкка, мал үләтенә, терлекне көтүгә чыгаруга, бозауна яки сарык бәтиләрен имидән аеруга, тилгән кууга, сунарчылыкка, балык тотуга караган ырым – текстлар.

         Иҗтимагый һәм шәхси мөнәсәбәтләрне җайга салуга яки бозуга юнәлтелгән ырымнар. Бу төркемгә солдат һәм йомышлы хезмәткә бәйләнешле ырым – текстлар, мәхәббәт ырымнары – сөйдергечләр, бозым ясау яки бозым кайтару теле керә. Баланы беренче башлап мунча кертү, елаудан туктату, үсүен теләүгә бәйләнешле ырым – арбаулар да әлеге төр үрнәкләре буларак карала ала. Хәзер дә кешеләр бу ырымнарга ышанып яшиләр.

                                      Мәкальләр һәм әйтемнәр.  

      “Мәкаль» һәм «әйтем» дигән төшенчәләр яки жанр  атамалары гадәттә бергә, янәшә кулланып йөртелә.Чөнки алар арасында охшашлык, уртаклык шактый зур. Алар икесе дә афоризмга (грекчадан – кыска һәм җор, тапкыр әйтелмә) нигезләнгән һәм структур яктан үзгәрми торган образлы, иң кечкенә күләмле халык иҗаты әсәрләре.  Мәкаль һәм әйтемнәрнең яшәү рәвешләре дә охшаш.

       Ләкин мәкаль белән әйтем арасында шактый җитди аерма да бар. Бу аерма аларның эчтәлегендә дә, төзелешендә дә, шулай ук вазифа – функцияләрендә дә чагыла. Шуңа күрә дә алар икесе ике жанр булып исәпләнә дә.

       Мәкальләрдән аермалы буларак, әйтемнәрдә фәлсәфи – дидактик хөкем чыгару, нәсыйхәт – киңәш бирү функциясе дә юк. Шушыңа бәйле рәвештә, әйтем жанрына аерымлык, хосусыйлык, конкретлылык хас булса, мәкаль жанрына, киресенчә, гомумилек, ягъни йомгакланган фикер белдерү яки күп охшаш күренешләр өчен уртак нәтиҗә чыгару характерлы.

        Теге яки бу факт, яки ситуация белән очрашканда, кеше, гадәттә, шуның белән үзен таныш мәкаль - әйтемнәр арасында чагыштыру яки үзара тәңгәллек үткәрә һәм, тиешле текстка таянып, аңа бәя бирә, берәр сыйфатын калкытып чыгара. Мәсәлән, нинди дә булса гафу итәрлек хата ясаган берәүгә карата яки аның  кимчелекле сыйфатына мөнәсәбәтеңне белдерергә кирәк, ди. Мондый чакта, әлбәттә, «Дүрт аяклы ат та абына», «Кояшта да тап бар», «Бәндә хатадан хали түгел», «Алай гына мулла кызында да була»,   «Үткән эшкә салават», «Энәдән дөя ясамыйк»,«Беребез дә әүлия түгел» кебек мәкаль һәм әйтемнәр күңелгә килә. Ә менә теге яки бу эшне вакытында һәм җиренә җиткереп башкарырга кирәклеген түбәндәге мәкальләр искәртеп тора: «Калган эшкә кар ява »,«Бүгенге эшне иртәгәгә калдырма », «Җиде кат үлчә, бер кат кис», «Татарның акылы төштән соң».

        Татар фольклорындагы мәкаль, әйтемнәр арасында башка халыклардан тәрҗемә-калька рәвешендә кергәннәре яки этник культура бәйләнешләрое йогынтысында туганнары да шактый. Андый текстларның бер өлеше шәрык фольклорына бәйләнешле: «Тау Мөхәммәдкә килмәсә, Мөхәммәд тауга килә», «Хәя (оят) барда иман бар», «Мәхәббәт җамал (матурлык) теләми»,«утырган ботагыңны кисү» һ.б.     Халыкның күп гасырлык тәҗрибә һәм хәтер берәмлеге булган мәкаль-әйтемнәр – искерми торган жанрлар. Аларның заман рухына туры килә торган үрнәкләре халыкның сөйләм телендә, матбугат һәм радио-телевидение тапшыруларында, шулай ук язма әдәбиятта бүген дә даими һәм актив кулланышта. Мондый текстлар хәзер дә аерым социаль төркемнәргә яки шәхесләргә төрле уңай һәм кире ситуацияләрдә иң дөрес һәм иң кулай фикер-нәтиҗәгә килүдә ориентир яки норматив өлге, үлчәм хезмәтен үтиләр, шул юл белән тормышта ипле тәртип һәм гармония урнаштырырга ярдәм итәләр.

                                  Табышмаклар.

        Мәкаль-әйтемнәр кебек үк, табышмаклар да афористик жанр булып исәпләнәләр, чөнки аларның текстларын төзүдә дә җорлык-тапкырлык һәм үткен акыллылык сорала. Бер үк вакытта әлеге жанрларның үрнәкләре, конкрет әсәрләре кечкенә күләмле булулары һәм шигырь-ритм төзелешләренең уртаклыгы буенча да бер-беренә якын торалар. Ахыр килеп күпчелек текстлары кинаялелеккә, читләтеп әйтүгә корылулары ягыннан да алар үзара охшаш. Табышмак кара-каршы әйтешүне ягъни диалогик сөйләшүне һәм кимендә ике кеше (табышмак әйтүче һәм чишүче) булуын күздә тота. Мәкаль исә һәрчак монологка корыла, аерым кеше сөйләме составында гәүдәләнә.

     Табышмак ул – предмет яки күренешне читләтеп, кинаяле итеп сурәтләүгә корылган һәм тыңлаучылардан шуның нәрсә булуын эзләүгә исәп ителгән образлы гыйбарә яки үзенчәлекле башваткыч.

       Табышмак жанрының бүгенге торышына яки язмышына да тукталып китәргә кирәк. Табигый ки, яңа чор һәм алгарышлар заманы табышмак жанрының яшәү һәм кулланылу өлкәсендә дә яңа үзгәрешләр тууга китерде. Әгәр элек татарларда табышмак әйтешү гадәте яки йоласы мәдрәсә шәкертләре арасында, аулак өй репертуарында, утырмаларда, Нәүрәз һәм Нардуган бәйрәмнәрендә, күмәк рәвештә оештырыла торган төрле уеннарда киң кулланылган булса, соңыннан инде бу традиция, өлешчә булса да, мәктәп шартларында, үзешчән сәнгать коллективлары чыгышларында, фольклор кичәләрендә, туй йолаларында, матбугат битләрендә яшәүгә күчте һәм хәтта профессиональ артистлар башкаруында эстрада сәхнәсенә менде. Әлеге жанрга хас четерекле сорау алымының үзенчәлекле трансформациясен һәм үстерелешен без шулай ук әдәби викториналарда һәм бүгенге КВН уеннарында да күрәбез. Һәм тагын бер яңа үзгәреш: киләчәк буынны тәрбияләүнең үтемле бер дидактик чарасы буларак, табышмак ярдәмендә баланы логик һәм поэтик-ассоциатив фикерләүгә өйрәтү мәктәпкәчә педагогикага да үтеп керде һәм балалар бакчасында тәрбияләнүчеләрнең зирәклеген, тапкырлыгын үстерүнең мөһим бер алымына әверелде. Бу инде, димәк, әлеге жанр, яңа шартларга ярашып, бүген дә яшәвен дәвам итә дигән сүз.

                                         Әкиятләр.

      Әкият – халык иҗатының бик борынгы жанры, шул ук вакытта әлеге жанрга караучы тылсым һәм могҗизалы уйдырмага нигезләнгән, яки маҗаралы һәм гадәттән тыш хәлләргә - вакыйгаларга корылган фантастик әсәр. Әкиятләр мифологик фикерләү һәм дөньяга мифологик карашның акрынлап кимүе һәм юкка чыгуына бәйле рәвештә барлыкка килә башлаганнар.

       Соңыннан өлешчә ыруглык чорыннан ук килә торган мондый ышанулар баштагы  мәгънәләрен саклап яки үзгәргән  формада тылсымлы әккиятләр составына кереп киткән һәм безнең көннәргә кадәр килеп җиткән.

        Бүгенге көндә бу жанр киң кулланыла. Бала карында чакта ук хатын-кызлар туачак сабыйларына әкиятләр сөйлиләр. Һәр гаиләдә балалар йоклар алдыннан әкиятләр сөйләтә. Мәктәп яшендә, балалар бакчаларында әкиятләрне сәхнәләштерү һаман да дәвам итә.

                        Риваятьләр һәм легендалар.

       Риваять (гарәпчәдән «хәбәр», «хикәят» мәгънәсендә) – прозаик һәм эпик характердагы жанр, реаль тарихи шәхесләргә һәм тормышта чыннан да булган хәлләргә яки вакыйгаларга барып тоташучы, узган ерак заман истәлекләр турында сөйләүче хикәят. Аларга нәкъ менә башкалар өчен дә кызыклы яки кирәкле булган информацияләрне саклау һәм җиткерү, гомумхалык, я булмаса билгеле бер төбәктә яшәүчеләр өчен  әһәмиятле тематиканы чагылдыру хас. Риваятъләр – халыкның хәтер, тел-авыз иҗаты рәвешендә сакланап калган елъязмасы.

     Легенда (латинчадан, «укылырга тиешле нәрсә» мәгънәсендә) – эпик һәм прозаик жанр, могҗизалыкка, фантастик күзаллауга нигезләнгән һәм сөйләүче ягыннан да, тыңлаучылар тарафыннан да кайчандыр тормышта булган хәл төсендә кабул ителә торган хикәят. Димәк, легендалар риваятьләрдән чынбарлыкка нинди мөнәсәбәттә булулары, тарихи информацияне, реальлекне чагылдыру дәрәҗәләре белән аерылалар.

       Бүгенге көндә халык тарафыннан яңа риваять һәм легендалар иҗат ителмәсә дә, “Энҗе чәчтем – энҗе җыям” дигән дигән гомуми исем астында тупланган татар фольклорының гүзәл җәүһәрләре мәктәпләрдә, гимназияләрдә кулланыла. Алар фәнни һәм тәрбияви әһәмияткә ия, чөнки татар халкының төрле чорлардагы социаль карашларын. әдәби-эстетик идеалларын гәүдәләндерәләр.

                                                   Мәзәкләр.

        «Мәзәк» төшенчәсе күп кенә халыклар теленә, шул исәптән русларга грек теленнән кергән «анекдот» дигән жанр атамасына туры килә һәм хәзерге татар фольклор фәнендә нәкъ шул мәгънәдә кулланыла. Шул ук вакытта сөйләм телебездә һәм башка халыклар иҗаты турында сүз барганда , фольклористикада, җирле атамага синоним буларак, «анекдот» дигән интернациональ төшенчәнең дә кулланылуын танырга кирәктер.

       Хәзерге вакытта мәзәкләр күпчелек радиода кулланыла. “Яңа гасыр” радиосында көн саен мәзәкләр ишетергә, телевизордан “Көлкеханә”, “ Шаян-шоу” тапшыруларын карарга мөмкин. Заманыбызның һәм җәмгыятебезнең тискәре якларын фаш итеп, ул бүген дә социаль гаделлек, кешеләр арасында мораль-әхлакый камиллек өчен көрәшә.

      Безнең районның Кирлегәч авылы турында китап басылды. Авторлары Ә.Бәдретдинов, Н.Галимов   шушы авылның мәзәкләрен  әлеге китапларында укучыларга тәкъдим иткәннәр. 

                                                        Бәетләр.

.                                                                                                                                                                                                                                          

        Бәет – «китап культурасы» белән бәйләнешле, язма поэзия белән фольклор арасында торучы лиро-эпик жанр. «Бәет» атамасы гарәп телендә ике юллык строфа төрен белдерүче «бәйт» сүзеннән алынган дип исәпләнелә. Бәет жанры фаҗигале һәм героик вакыйгалар, шулай ук гыйбрәтле һәм гадәттән тыш хәлләр уңае белән чыгарылган әсәрләрне берләштерә. Аларның тексты шигъри формада була һәм телдән әйтелә яки көйләп башкарыла. Хәзерге көндә халык бик күп бәетләр иҗат итә, аларны “Юлдаш”, һәр районның газета битләреннән табарга мөмкин. Безнең “Заман сулышы” район газетасында да ”Сәет Карлыгач  бәете”

(1998ел, 27 нче август саны), И.Фәхриевның “Каеннар сере” бәетләре  басылып

( 2009ел, 28 нче март саны)  чыкты.                                          

                                         Балалар фольклоры.

         Балалар фольклоры – шактый күләмле һәм күпкырлы иҗат. Ул зурлар тарафыннан иҗат ителгән бала багу поэзиясен дә, шулай ук балалар үзләре тудырган сүз-уен сәнгате үрнәкләрен дә эченә ала.

          Бала багу фольклорында иң тәүге һәм иң популяр жанр, әлбәттә, бишек җырлары. Аларның төп вазифасы – баланы йоклату, йокыга талдыру. Бишек җырларында баланы явыз көчләрдән саклау, сау-сәламәт булып үсүенә, киләчәгенә бәйләнешле теләкләр ачык чагыла. Бүгенге көндә дә әниләр бу жанрдан киң куллана.  Мавыктыргычлар, юаткычлар да хәзер дә кулланыла. Балалар тормышында иярмешләр, тел көрмәкләндергечләр, эндәшләрне куллану бүген дә очрый.

      Балалар иҗатының тагын бер төре  --хәрәкәтле уен фольклоры. Монда сүз – текст хәрәкәтле уеннар белән үзара үрелеп килә. Мәсәлән,”Почмак алыш”, “Сукыр тәкә”, “Йөзек яшереш”, “Әйлән-бәйлән” уеннары. Хәзерге көндә бу уеннарны балалар яратып уйный. Алар санамышларны бик яхшы беләләр, үз уеннарында еш файдаланалар.

                                                    Йола  фольклоры.

      Татар халык календаре, башка халыклардагы кебек, ел фасылларына һәм хуҗалыктагы эшләренә бәйле рәвештә барлыкка килгән. Шуларга бәйле рәвештә йола фольклоры да туган. Кыш көнендә уздырылган Нардуган уңаеннан нардуган җырлары башкарылган. Бу бәйрәм вакытында муллык һәм уңышлы ел килүен теләп, камыр ашлары пешергәннәр, төрлечә күрәзәлек иткәннәр, төрле уеннар уйнаганнар.

       Яз көннәрендә үткәрелгән  йола- бәйрәм – Нәүрүз.  Бөйрәм вакытында авыл яшьләре йорттан йортка кереп, теләкләр теләгәннәр, бүләкләр җыйганнар, хуҗаларга төрле мөнәсәбәтләрен белдергәннәр.

        Көзге бәйрәмдә уздырылган Сөмбелә бәйрәмендә халык мул сый-ризык әзерләп урамга чыккан, төрле уен-тамашалар уздырган. Октябрь инкыйлабыннан соң бу уеннар күпме вакытлар  онытылып торса да, бүгенге көндә безгә кире әйләнеп кайтты. Халык, хәзер бу йолаларны тиешенчә үтәп, күңелле ял итә, күңел ача.

        Ә  Сабан туе йолалары борын заманнан хәзергә кадәр үтәлеп килә.

         Гаилә-көнкүреш йолалары, туй йолалары авыл җирендә сакланып калган.  Авылларда бу йолаларга аеруча игътибар итәләр.  

                                                            Йомгаклау.

        Бөек шагыйребез Г.Тукайның: “Халык зур ул, көчле ул, бөек ул, шагыйрь ул, әдип ул”, – дигән сүзләренә тагын бер кат ышандым. Күп гасырлар дәвамында тупланып килгән гүзәл җәүһәрләр әдипнең алтын сүзләрен раслый. Газиз туган телем үзенең яшерен хәзинәләрен, байлыкларын ачып бирә.

          Хәзерге елларда татар халык иҗаты онытылмаган. Мәктәптә дә, балалар бакчасында да, төрле бәйрәмнәрдә дә, иҗатта да, көнкүрештә дә без шушы гүзәл җәүһәрләрдән еш файдаланабыз.                              

                                         

                                     Файдаланылган   әдәбият:

1.Акберова А.Г.Мәкальләр.-Алабуга, 2003

2.Бакиров М.Х. Татар фольклоры.- Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2008

3. Миңнуллин К.М., Кәлимуллин Җ.Х., Урманче Ф.И. Риваятьләр һәм легендалар.- Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2001.

4. Миңнуллин К.М., Кәлимуллин Җ.Х., Урманче Ф.И. Халык афоризмнары.-Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2002.

5.Хәбибуллина З.Н., Фәрдиева Х.Г., Хуҗиәхмәтов Ә.Н. Татар әдәбияты, 9 нчы сыйныф.- Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2005.

6.Ярми Х.Х. Татар халкының поэтик иҗаты.-Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1967.

nsportal.ru

Татар халык авыз иҗатының бүгенге көндәге роле — реферат

                       Хуҗа Бәдигыйнең  иҗади мирасын өйрәнүгә багышланган

                                  I республикакүләм фәнни-тикшеренү укулары

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                               

                                        Фәнни-тикшеренү эше

 

 

Татар халык авыз иҗатының бүгенге көндәге роле.

 

 

 

 

 

 

 

                                                                              

 

                                                                                 Башкарды: Лениногорск шәһәре

                                                                                 2 нче уртагомуми мәктәбе

                                                                                 9нчы “А” сыйныфы  укучысы

                                                                                  Галимова Диана

                                                                                  Җитәкче: татар теле һәм     әдәбияты                                                                    

                                                                                 укытучысы Гыйләҗева Ф.Х.  

 

 

 

 

                                                                 

 

 

 

 

 

 

 

                                                     2009 нчы ел.

 

 

 

 

 

                                              Эчтәлек.

 

I.Кереш................................................................................................................3

Фольклор..............................................................................................................3

Хезмәтемнең максаты  һәм актуальлеге ......................................................... .3

Әдәби күзәтү........................................................................................................ 3

II.Төп өлеш

Фольклор. Жанрлар системасы...........................................................................4

Мифлар..................................................................................................................7

Ырымнар  .............................................................................................................8                

Мәкаль һәм әйтемнәр...........................................................................................8

Табышмаклар........................................................................................................9

Әкиятләр       .......................................................................................................10

Риваять һәм легендалар......................................................................................11

Мәзәкләр..............................................................................................................11

Бәетләр.................................................................................................................11

Бала фольклоры..................................................................................................12

Йола фольклоры.................................................................................................13

 

III.Йомгаклау.....................................................................................................13  

 

IV.Әдәбият исемлеге..............................................................................................................15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                             Кереш.

      Фольклор – күпкырлы һәм бай милли иҗат. Аның милли табигате сурәтле-сәнгатьчә фикерләвендә ачык чагыла. Гасырлар дәвамында татарларда төрле фольклор жанрлары формалашкан. Бу система халыкның яшәешен һәм күпкырлы рухи тормышын, шәхеснең тышкы һәм эчке дөньясын иңләп алырга һәм күптөрле формаларда гәүдәләндерергә мөмкинлек биргән. Хәзерге вакытта да халык бу гүзәл хәзинәләрдән файдалана.

                                            Эшнең актуальлеге.

      Мин үземнең фәнни-тикшеренү эшенә татар халык иҗаты турындагы теманы алдым. Миңа бу тема бик мавыктыргыч булып тоелды, чөнки татар халкының тарихы фольклорда ачык чагылыш тапкан.     

      Кечкенәдән мин әбием авызыннан татар халык авызы иҗатыннан үрнәкләр ишетеп үстем. Әнием балалар бакчасында эшләгәнлектән , мин хәзер еш кына балалар бакчасында булам. Шөгыльләрдә, музыка залында еш кына балаларның табышмаклар әйтешүен, төрле әкиятләр тыңлауларын, татар халык уеннары уйнауларын, санамышлар, тел көрмәкләндергечләр өйрәнүен күрәм.  Фольклорның милли-этник үзенчәлекләрен, милли йөзен һәм байлыгын өйрәнәсе килү теләге туды миндә

        Татар фольклорында, жанрлар белән үрелеп, халкыбызның тарихы, тормыш-көнкүреше, йола-гадәтләре, мифологиясе һәм дини ышанулары, авыз-тел һәм музыка иҗаты, бию-хореографиясе һәм драма-театр башлангычы, шулай ук сурәтле-образлы фикерләве бирелгән.      

       Халкыбызның бай иҗатын тиешенчә җыйнау һәм фәнни өйрәнү хәзерге көннең иң мөһим бурычларыннан берсе булып тора.

       Шуңа күрә мин үземнең эшемдә һәрбер фольклор төре, аның формасы һәм хәзерге елларда кулланышы турында сөйләргә булдым.

       Фәнни эшемне  үтәгәндә үз алдыма түбәндәге бурычларны куйдым:

             -фольклор, аның жанрлары турында кыскача бәян итү;

             -жанрларның килеп чыгышы, хәзерге көндәге роле;

             -жанрларның милли характерда булуына тукталу;

              Эшемне язганда, “Энҗе чәчтем –энҗе җыям” китаплары сериясеннән, М.Х.  Бакиров, Хәмит Ярми хезмәтләреннән, мәктәп әдәбият дәреслекләреннән файдаландым.

                                               Төп өлеш.            

   Фольклор сүзе ( инглизчәдән folk+lore – халык хикмәте, халык акылы ) – ХIX ахырында барлыкка килеп, төрле илләрдә киң кулланышка кергән халыкара атама.

       Русларда ул, башлыча, халыкның сүз сәнгатен, ягъни авыз-тел иҗатын белдерүче термин буларак кулланыла.

       Татар фән дөньясында  да бу терминнарның мәгънәсе һәм кулланылышы руслардагы шикелле.

      Сүз сәнгате буларак фольклор халыкның электән чыгарылып килгән традицион һәм хәзерге авыз-тел иҗатын иңләп ала, димәк, чәчмә-прозаик әсәрләрне дә, шулай ук шигъри текстларны да үз эченә берләштерә. Аның язма әдәбияттан аермалы, үзенә хас үзенчәлекләре, асыл сыйфатлары бар:         

     1) Телдән-телгә күчеп яшәве белән аерылып тора һәм телдән сөйләнә яки телдән башкарыла торган иҗат.

   2) Коллектив-күмәк иҗат та, ягъни аны тудыруда һәм эшкәртүдә күп кенә халык вәкилләре катнаша.  Тыңлаучыларның күңеленә хуш килгәндә, ул телдән-телгә күчеп китә, шомара, камилләшә.

     3) Күп вариантылылык. Телдән-телгә кәчеп йөргәндә яки төрле кешеләр авызыннан сөйләгәндә, әсәрнең ниндидер бер тотрыклы вариантта гына яшәве мөмкин түгел. Ул төрле үзгәрешләргә дучар була. Моңа мисал итеп

« Сак-Сок » яки « Беренче бөтендөнья сугышы » бәетләренең, « Хан кызы » яки « Җизнекәй » дигән җырларның, « Алмапша » яки « Идегәй » дастаннарының төрле вариантлары һәм версияләре булганлыгын күрсәтергә мөмкин.

       4) Фольклорда сүз төп рольне уйнаса да, ул сүздән генә торган иҗат түгел, бәлки аерым жанрларда сүзне, музыканы, биюне, театраль тамашаны бергә берләштерә торган синтетик иҗат та.

       5) Традиционлык һәм дәвамлылык-күчемлелек. Фольклор традиция рәвешендә буыннан-буынга күчеп килә.

      6) Милли характерда булуы. Бу үзенчәлек аның эчтәлегендә дә, шулай ук формасында бердәй дәрәҗәдә гәүдәләнә. Татар фольклорында үзәнчәлекле милли жанрлар да бар. Бәет белән мөнәҗәт менә шундый жанрлардан.

     Фольклорның милли табигате бигрәк тә халыкның сурәтле-сәнгатьчә фикерләвендә ачык күренә. Чөнки фольклор әсәрләрендә кулланыла торган образ-сурәтләр һәр халыкның мифологик традициясенә, яшәеш - мохитенә, көнкүреш үзенчәлекләренә һәм эстетик зәвыгына туры килеп тора. Моңа ышану өчен борынгыдан килгән традицион символларның кайсы халыкта нәрсә белдергәнлегенә игътибар итү дә җитә. Мәсәлән, сары төс безнең фольклорда сагышны, мариларда мәхәббәтне, кытайларда бөеклек-затлылыкны белдерә; кара төс исә бездә кайгыны яки күңелсез-тискәре нәрсәне, ә японнарда шатлык-куанычны аңлата. Яки агачлардан каенны алып карыйк. Русларда сылу гәүдәле кызны, мариларда угылны, мордваларда һәм чувашларда кәләшне, удмуртларда яшь егетне символлаштыручы бу образ татар фольклорында еш кына кайгы-хәсрәт сагышны белдерү өчен хезмәт итә.

                        Каен сиртмәләрдә үстем,

                           Шуңа кайгылы башым.

       Монда традицион эпитетларның да гаҗәеп дәрәҗәдә милли характерда булуын күрсәтеп булыр иде. Мәсәлән, русларда: «белая березонька», «ясный месяц», «добрый молодец», «буйная головушка»; татарда исә: «бер бите ай, бер бите кояш», «сөлек кебек егет», «ир-ат», «кашыкка салып йотарлык кыз», «сөйгән яр», «типсә тимер өзәрлек егет», «елан телле кайнана».

        Халык иҗаты белән язма әдәбият элек-электән үк инде «кан алмашып» яшәгән һәм халыкчанлыкка, миллилеккә, тел байлыгына, образлылыкка ирешүдә  фольклор казанышларын киң файдаланган. Халыкның сурәтле фикерләвенә хас алымнарны үзләштерү әдәбиятның образлы егәрлеген һәм эмоциональ-эстетик тәэсир көчен бермә-бер куәтләндерүгә, традиция белән яңачалыкның гармоник берлегенә нигезләнгән әдәби әсәрләр тууга китергән. Моңа мисал итеп Г.Тукайның «Шүрәле», «Су анасы», «Печән базары, яхуд яңа Кисекбаш»,              Һ. Такташның «Җир уллары трагедиясе», М.Фәйзинең «Галиябану», Н.Исәнбәтнең «Хуҗа Насретдин», М.Җәлилнең «Ана бәйрәме», Г.Бәшировның «Туган ягым – яшел бишек» кебек классик әсәрләрен телгә алу да җитә.

                        Татар фольклорның жанрлар системасы

        Татарларда төрле фольклор жанрлары системасы формалашкан. Әлеге жанрларның күпчелеге универсаль характерда, ягъни башка халыклар иҗатындагы шундый ук жанрлар белән уртак (мәсәлән, мәкальләр һәм әйтемнәр, әкиятләр, риваятьләр, җырлар һ.б.). Шул ук вакытта теге яки бу халыкта үзләренең этник тарихына һәм рухи тормыш үзенчәлекләренә бәйле рәвештә туган аерым жанрлар да бар. Мәсәлән, русларда былиналар һәм частушкалар, украиннарда думалар һәм коломыйкалар, татарларда бәетләр һәм мөнәҗәтләр.

       Фольклорда, язма әдәбияттагы кебек үк, халык иҗаты әсәрләрен тормыш-чынбарлыкны чагылдыру үзенчәлегенә карап, өч төркемгә бүлү, ягъни, фәнни термин белән әйтсәк, өч төргә (русча «род») берләштерү кабул ителгән: эпоска, лирикага һәм драмага.

  Татар халык иҗатының һәм  традицион классик жанрларының төрләргә мөнәсәбәттә төркемләнүе түбәндәгечә:

      1) Эпик жанрлар: әкиятләр, риваятьләр, легендалар, героик эпос-дастаннар, мәзәкләр.

       2)Лирик жанрлар: Йола җырлары, лирик җырлар, уен-бию җырлары, такмаклар, мөнәҗәтләр.

       3)Лиро-эпик жанрлар: бәетләр, тарихи җырлар, мәхәббәт яки көнкүреш дастаннары.

         4)Драма башлангычы белән үрелгән иҗат төрләре: йола поэзиясе, халык уеннары һәм уен-бию җырлары, балалар фольклоры.

          Фольклорны  өйрәнүдә Н.Исәнбәт, Г.Ибраһимов, Г.Рәхим, Г.Толымбай, Ф.Туйкин, Х.Бәдигый кебекләр зур хезмәт куйган.

                                                

 

                                                     Мифлар.

          Мифлар (грекча mythos – сүз, хикәят) – борынгыларның дөнья, тирәлек турындагы фантастик күзаллаулары һәм хыялда туган фантастик образлар, персонажлар хакындагы хикәятләре. Мифология дигән төшенчә исә мифлар җыелмасын белдерә. Әлеге төр хикәятләрне өйрәнү белән шөгыльләнә торган фәнне дә мифология дип йөртәләр. Бүгенге әдәбият та мифлар белән арасын өзми, яңа мәгънә салып, аларда эшләнгән сюжетлардан һәм мотивлардан шактый файдалана.

                                                       Ырымнар.

       Ырымнар (өлешчә синонимнары- әфсеннәр, арбаулар. Имтоннар) – халык иҗатының магия, ягъни сүз һәм хәрәкәт йола кодрәтенә ышану белән бәйләнешле борынгы жанры, хыялый көчләргә һәм ияләргә тәэсир итеп ниндидер нәтиҗәгә ирешү өчен чыгарылган һәм шул максатта кулланылган тылсымлы сүз формулалары яки калыплашкан магик гыйбарәләр. Ырымнарның иҗтимагый функциясе кешенең практик – утилитар ихтыяҗларына хезмәт итүгә кайтып калса да, алар сүз сәнгате әсәре булып исәпләнәләр һәм шигъри ритмга, аһәңлеккә, образлы янәшәлеккә һәм ассоциатив образларга корылуллары белән аерылып торалар.

         Практик ихтыяҗ таләбеннән чыгып, ырымнар ак һәм кара ырымнарга бүленәләр.

      Ырымнар тематикалары, функциональ табигатьләре ягыннан да аерылалар. Бу яктан, ягъни нинди максатта башкарылуларыннан чыгып, алар өч төркемгә бүленәләр:

-Дәвалау ырымнары яки им-томнар. Кешеләрне һәм мал-туарны төрле авырулардан дәвалауга хезмәт иткәннәр. Арпа, чуан, тиф, бүсер, эт имчәге, бизгәк, сары кебек авыруларны, йөрәк, эч һәм баш авыртуын, шулай ук төрле имгәнүләрне һәм күз тиюне дәвалуга юнәлтелгән им-тор ырымнары шушы төркемгә карый.

-   Хуҗалык ырымнары. Болары игенчелек, терлекчелек, кошчылык, балыкчылык белән бәйләнгәннәр.Мәсәлән, чәчүгә, урып – җыюга, корылыкка, мал үләтенә, терлекне көтүгә чыгаруга, бозауна яки сарык бәтиләрен имидән аеруга, тилгән кууга, сунарчылыкка, балык тотуга караган ырым – текстлар.

         Иҗтимагый һәм шәхси мөнәсәбәтләрне җайга салуга яки бозуга юнәлтелгән ырымнар. Бу төркемгә солдат һәм йомышлы хезмәткә бәйләнешле ырым – текстлар, мәхәббәт ырымнары – сөйдергечләр, бозым ясау яки бозым кайтару теле керә. Баланы беренче башлап мунча кертү, елаудан туктату, үсүен теләүгә бәйләнешле ырым – арбаулар да әлеге төр үрнәкләре буларак карала ала. Хәзер дә кешеләр бу ырымнарга ышанып яшиләр.

                                      Мәкальләр һәм әйтемнәр. 

      “Мәкаль» һәм «әйтем» дигән төшенчәләр яки жанр  атамалары гадәттә бергә, янәшә кулланып йөртелә.Чөнки алар арасында охшашлык, уртаклык шактый зур. Алар икесе дә афоризмга (грекчадан – кыска һәм җор, тапкыр әйтелмә) нигезләнгән һәм структур яктан үзгәрми торган образлы, иң кечкенә күләмле халык иҗаты әсәрләре. Мәкаль һәм әйтемнәрнең яшәү рәвешләре дә охшаш.

student.zoomru.ru

Татар халык фольклоры, Гарифуллина Разия Рафгатовна

ЭЧТӘЛЕК

Кереш 3

I – бүлек Татар халкының бәйрәмнәре 6

II –бүлек Татар халкының дини бәйрәмнәре 13

III- бүлек Христиан динен тотучыларның бәйрәмнәре 16

IV бүлек Минем тикшерүләрем 18

Йомгаклау 19

7. Әдәбият исемлеге 20

8. Кушымталар 21

Кереш

Дөрес юлны табу өчен, безгә үзебезнең үткәнебезне, халыкның гүзәл йолаларын, гореф- гадәтләрен өйрәнергә кирәк. Фәкать алар гына безгә дөрес юлны табарга, халкыбызга нахак бәла ягуларга дөрес җавап бирергә ярдәм итәчәк”.     Г. Бәширов.

Үз халкыңның улы яки кызы булу өчен аның гореф-гадәтләрен йолаларын, җыр-моңнарын, күп гасырлы тарихын, әхлак, тәрбия тәртипләрен ана сөте белән сеңдереп үсү кирәк. Татар халкында: Ана сөте белән кермәгән, тана сөте белән кермәс, - дигән гыйбарә яши.

Халык бәйрәмнәре – шул халыкны милләт итеп берләштерә торган

чараларның берсе. Һәр милләтнең үзенә генә хас бәйрәмнәре була. Алар халыкның милли горурлык, милли хисләр культурасын тәрбияләргә ярдәм итеп кенә калмыйлар, ә шул хисләрне кичергән кешеләрдә рухи канәгатьләнү дә тудыралар. Әгәр дә халык бәйрәмнәре югала, юкка чыга икән, бу инде аның рухи байлыклары саега баруын чагылдыра. Халык бәйрәмнәре һәр кешенең йөрәк түрендә саклана, чөнки җыр, бию, яңа көйләр башкару, очрашу – танышулар шушы көннәрдә була. Алар аны кайда гына булса да, үз авылына, төбәгенә тартып тора.

Кешелекнең иң зур байлыгын милләтләр тәшкил итә. Һәр милләт үз теле, мәдәнияте белән яшәешне бизи, баета һәм үзе дә башка халыклар белән аралашып үсә, алга китә.

Әлки районы - күпмилләтле төбәк. Монда татарлар, руслар, чуашлар, таджиклар, керәшен татарлары элек–электән дус, тату яшәп килгәннәр. Бу үзенчәлекне истә тотып, безнең район мәктәпләрендә төрле милләт балалары арасында толерантлык саклау - бик зур бурычларның берсе. Укучыларда милләтара дуслык, хөрмәт, түземлелек тәрбияләүгә дәресләрдә генә ирешеп булмый, әлбәттә. Аларны күмәкләштереп, күңелләрен күтәреп, төрле бәйрәмнәрдә катнаштырырга кирәк. Шул чакта гына аларның чын сәләтләре, эстетик байлыклары тулысынча ачылачак. Укучы сәнгатькә, матурлыкка, рухи байлыкка һәрдаим омтылырга тиеш.

Мин үзем татар телен, халкымның йолаларын, гореф-гадәтләрен, бәйрәмнәрен хөрмәт итәм. Мәктәптә, районыбызда үткәрелә торган бәйге-кичәләр миннән башка үтми диярлек.

www.prodlenka.org

Татарский фольклор


Татарский фольклор

     Национальная культура татарского народа, как и других народов создавалось в течение многих веков. Одной из ее частей являются разнообразные виды и жанры поэтического творчества. Фольклор каждого народа важен тем, что отражает его думы, воззрения и переживания. Само же развитие фольклора и его специфика определяется историческими условиями существования народа.
В татарском фольклоре отразились конкретные исторические особенности жизни татар. Волшебные былины, сказки о животных показывают особенности хозяйственной жизни предков татар, их обряды и обычаи, философские воззрения патриархально-родового и раннефеодального общества. Исторические предания и легенды отражают основные эпохи и значимые события: основание города Булгар, нашествие монголов, героическая борьба народов Поволжья за свободу и независимость. Свадебная поэзия сумела сохранить отдельные сведения о древних формах семейно-брачных отношений. 
В народном творчестве отразились также и национальная психология народа, его быт; такие качества как любовь к родной Земле, Природе, уважение к труду, презирание и ненависть к несправедливости, честность, добропорядочность, доброта и гостеприимство. Чтобы убедиться в этом, достаточно обратиться к образам положительных героев сказок, песен, байтов, к пословицам и поговоркам. 
Исследуя татарский фольклор, можно обнаружить, что в нем уже были заложены предпосылки для расцвета всех традиционных видов искусства: музыки, хореографии, живописи, архитектуры. Самым богатым и насыщенным разнообразием является поэтическое и музыкальное творчество. Объясняется это нетребовательностью материальных затрат этих видов фольклора, а не ограниченностью народных способностей в других направлениях творчества. Ведь для песен и сказок нужно всего лишь богатство духовной и творческой энергии.

Татарские народные сказки

«Шах-петух»

В одном курятнике жил-был петух. Ходит петух по двору, ходит, по всем сторонам оглядывается, за порядком смотрит и важничает. Вскочил петух на ограду и кричит:

- Ку-ка-ре-ку! Ку-ка-ре-ку! Я — шах-петух, падишах-петух и хан-петух, и султан-петух! Курочки мои миленькие, чёрненькие, беленькие, пёстренькие, золотенькие, кто на свете красивей всех? Кто на свете храбрее всех?

Сбежались все курочки — чернушки, пеструшки, серенькие, беленькие, золотенькие, — обступили своего шаха, великого падишаха, своего светлого хана, могучего султана и запели:

- Ку-да, ку-да, ку-да, ясный хан, ку-да, ку-да, ку-да, дивный султан, ку-да, ку-да, ку-да, светлый шах, ку-да, ку-да, ку-да, пресветлый падишах, кому-нибудь с тобой равняться! Нет никого на свете храбрее тебя, нет никого на свете умнее тебя, нет никого на свете красивей тебя.

- Ку-ка-ре-ку! Ку-ка-ре-ку! — запел ещё громче петух. — У кого на свете голос громче львиного? У кого ноги могучие, у кого пёстрое платье?

- У тебя, наш шах, платье пёстрое; у тебя, падишах, ноги крепкие; у тебя, султан, голос громче львиного, - запели куры.

Петух надулся от важности, поднял свой высокий гребень и запел изо всех сил:

- Ку-ка-ре-ку! Ку-ка-ре-ку? Ближе ко мне подходите да громче мне скажите: у кого на голове корона выше всех?

Подошли курочки к самой ограде, низко кланяясь важному петуху, запели:

- У тебя на голове корона, как жар, блестит. Ты наш единый шах, ты наш единственный падишах!

А толстый повар подкрался к петуху и схватил его.

- Ку-ка-ре-ку! Ай, горе! Ай, беда!

- Куд-ку-да! Ку-да, ку-да? — закричали куры. Поймал повар могучего падишаха за правую ногу, зарезал повар великого шаха острым ножом, ощипал повар со светлого хана пёстрое платье, сварил повар из непобедимого султана вкусный суп.

А люди едят да похваливают:

- Ай да вкусный петух! Ай да жирный петух!


«Три сестры»


Жила-была женщина. День и ночь она работала, чтоб накормить и одеть трёх своих дочерей.

И выросли три дочери быстрые, как ласточки, лицом похожие на светлую луну.

Одна за одной вышли они замуж и уехали.

Прошло несколько лет. Тяжко заболела старуха мать, и посылает она к своим дочерям рыжую белочку.

- Скажи им, дружок, чтоб ко мне поспешили.

 —Ой,- вздохнула старшая, услышав от белочки печальную весть,- ой! Я бы рада пойти, да мне надо сначала почистить эти два таза. —

Почистить два таза?! - рассердилась белочка.

- Так будь же ты с ними вовек неразлучна!

И тазы вдруг вскочили со стола и обхватили старшую дочь сверху и снизу. Она упала на пол и уползла из дома большой черепахой.

Постучалась белочка ко второй дочери.

- Ой, - отвечала та,- я сейчас побежала бы к матери, да очень занята: надо мне к ярмарке холста на ткать.

- Ну и тки теперь всю жизнь, никогда не останавливаясь,- - сказала белочка.

И вторая дочь превратилась в паучиху.

 А младшая месила тесто, когда белочка постучалась к ней. Дочь не сказала ни слова, даже не обтёрла рук, побежала к своей матери.

- Приноси же ты всегда людям сладость и радость, моё дорогое дитя,- сказала ей белочка,- и люди будут беречь и любить тебя, и детей твоих, и внуков, и правнуков.

И правда, третья дочь жила много лет, и все её любили. А когда пришла ей пора умереть, она превратилась в золотую пчёлку.

Всё лето день-деньской собирает пчёлка мёд людям. А зимою, когда всё вокруг гибнет от холода, пчёлка спит в тёплом улье.

«Шурале»

Когда-то в одном ауле жил-был дровосек. Приехал он однажды в лес. Рубит себе дрова, песни поёт. Вдруг из тёмной чащобы вышел к нему навстречу шурале (леший). Весь он покрыт чёрной шерстью, длинный хвост извивается, длинные пальцы шевелятся, длинные лохматые уши тоже шевелятся. Увидел шурале дровосека и захохотал:

— Вот с кем я сейчас поиграю, вот с кем я сейчас посмеюсь! Как тебя зовут, человек?

Дровосек понял, что дело плохо. Надо что-то придумать. И говорит:

— Меня зовут Прошлый Год.

— Давай, Прошлый Год, с тобой поиграем, пощекочемся, — говорит шурале, — кто кого перещекочет.

А все шурале ох мастера щекотаться! Как от такого уйти?

— Некогда мне играть, у меня работы много, — говорит дровосек.

— Ах так! — сердится шурале. — Не хочешь со мной играть? Ну тогда я тебя так закружу в лесу, что ты никогда из него не выберешься!

— Ладно, — говорит дровосек, — буду играть, только ты сперва помоги мне вот эту колоду расколоть. — Размахнулся он и всадил топор в колоду. Она треснула. — Вот теперь помогай, — кричит дровосек, — суй скорей пальцы в трещину, чтобы она не закрылась, а я ещё разок ударю!

Глупый шурале сунул пальцы в трещину, а дровосек быстро дёрнул топор. Тут пальцы лешего крепко защемило. Дёрнулся он, да не тут-то было. А дровосек схватил топор и был таков.

Закричал шурале на весь лес. Сбежались на его голос другие шурале.

— Что с тобой, что кричишь?

— Пальцы Прошлый Год защемил!

— Когда защемил? — спрашивают шурале.

— Сейчас защемил, Прошлый Год защемил!

— Тебя не поймёшь, — говорит один шурале. — Сразу у тебя и сейчас и прошлый год.

— Да, да! — кричит шурале, а сам дёргает пальцы. — Прошлый Год, Прошлый Год! Догоните его! Накажите его!

— Как можно догнать прошлый год? — говорит другой шурале. — Как его можно наказать?

— В прошлом году защемил, а сейчас вдруг закричал. А в прошлом году что молчал? — спрашивает его третий шурале.

— Разве теперь найдёшь того, кто тебя защемил? Это ведь было так давно! — говорит четвёртый шурале.

Глупый шурале ничего не мог им растолковать, и все шурале убежали в лесную чащу. А он взвалил колоду на спину и ходит до сих пор по лесу и кричит:

— Пальцы Прошлый Год защемил! Пальцы Прошлый Год защемил!
Татарские загадки

Полна печь ватрушек, 

Старик-шутник, В середине один калач. 

На улице стоять не велит, (Небо, звёзды, месяц). 
За нос домой тянет (мороз).

Крылатая, но не летает» (мельница). «Быстро ест,

мелко жует,

сама не глотает,

«Под одной шляпой четыре мальчика» (стол). другим не дает» (пила). 

«Два брата пошли купаться» (ведра).

Татарские народные пословицы и поговорки

Без родины милой будешь птицей бескрылой

Добро потеряешь - опять наживешь,

Друга потеряешь - уже не вернешь.

Для лежебок и солнце выходит в срок.

У доброго джигита всякое дело в руках горит.

Без труда и зайца не поймаешь.

  Сколько не взбивай воду, масла не собьешь.

Каков хозяин, таков и скот.

Без тучи дождя не будет, без людей дело не сделается.

 

Татарские народные игры

«Тимербай»

Играющие, взявшись за руки, делают круг. Выбирают водящего — Тимербая. Он становится в центре круга. Водящий говорит:

Пять детей у Тимербая,

Дружно, весело играют.

В речке быстрой искупались,

Нашалились, наплескались.

Хорошенечко отмылись

И красиво нарядились.

И ни есть, ни пить не стали,

В лес под вечер прибежали.

Друг на друга поглядели,

Сделали вот так!

С последними словами вот так водящий делает какое-нибудь движение. Все должны повторить его. Затем водящий выбирает кого-нибудь вместо себя.

Правила игры.

Движения, которые уже показывали, повторять нельзя. Показанные движения надо выполнять точно. Можно использовать в игре различные предметы (мячи, косички, ленточки и т. д.).

 «Аю-бүре»

(«Серый волк»)

Один из играющих - «Серый волк». Дети идут «в лес» собирать ягоды. Один из игроков спрашивает:

- Вы, друзья, куда спешите?

Дети хором:

- В лес дремучий мы идем.

- Что вы делать там хотите?

- Там малины наберем.

- Вам, зачем малина, дети?

- Мы варенье приготовим.

- Если волк в лесу вас встретит?

- Серый волк нас не догонит.

Дети подходят к тому месту, где прячется, серый волк и поют:

Соберу я ягоды и сварю варенье.

Для любимой бабушки будет угощенье.

Здесь малины много, всю и не собирать!

А волков, медведей вовсе не видать.

Тут серый волк поднимается, а дети бегут за черту. Кого волк запятнает, того уводит к себе.

Так он может запятнать 4-5 детей, и последний становится серым волком.

«Аксак төлке»

(«Хромая лиса»)

Один из ребят – «хромая лиса», другой – «хозяин дома» - медведь, все остальные ребята - куры. «Хозяин дома» - в кругу, рядом с которым - большой круг- «курятник». «Лиса» - за чертой, в «норе».

От своей норы лиса на одной ноге допрыгивает к «хозяину дома». Лиса и медведь заводят разговор.

-Ты куда, лиса хромая,

Темной ночью ковыляешь?

- Бабка ждет меня родная,

Разве ты о том не знаешь?

- А зачем к ней торопиться?

- Шубка сушится на печке.

- А если шубка загорится?

- Окуну я шубу в речку.

- Вдруг умчит ее вода?

- Трудно будет мне тогда.

- Ну, а как, лиса хромая,

Ты без шубы проживешь?

-Не тревожься, спи, хозяин,

Как проснешься, ты поймешь!

«Хозяин дома» укладывается спать, а лиса припрыгивает в курятник. Куры просыпаются и разбегаются в разные стороны, а лиса, прыгая на одной ноге, старается кого-нибудь запятнать. Кого запятнают, тот становится лисой.

Татарская национальная одежда



Мужские головные уборы

Женские головные уборы

Татарская обувь

Татарские национальные украшения

shikardos.ru

Внеклассное мероприятие по татарскому языку на тему "Татарский фольклор". 4-й класс

Разделы: Внеклассная работа, Конкурс «Презентация к уроку»


Презентация к уроку

Загрузить презентацию (9,4 МБ)

Внимание! Предварительный просмотр слайдов используется исключительно в ознакомительных целях и может не давать представления о всех возможностях презентации. Если вас заинтересовала данная работа, пожалуйста, загрузите полную версию.


Чараның темасы: Татар фольклоры.

Максат:

  1. Укучыларны халкыбызның милли гореф-гадәтләре, йолалары белән таныштыру эшен дәвам итү; халкыбызның милли тарихи үткәненә кызыксыну һәм хөрмәт тәрбияләү.
  2. Укучыларның сөйләм телен, фикерләү сәләтен үстерүдә фольклор әсәрләренең әһәмиятен күрсәтү, милли матурлыкка омтылыш тәрбияләү.
  3. Укучылар арасында үзара дуслык, бердәмлек сыйфатлары булуны ныгыту.

Материал:

  1. С.Әхмәтов. Уйныйбыз да,җырлыйбыз да...,Чаллы, 1991
  2. Р.Ягъфәров. Кәҗә-мәкәрҗә; Казан"Мәгариф", 1994.
  3. Гөлбакча.
  4. Нигъмәтжанов М.Н. Татар халык җырлары. -Казан, 197б.
  5. Халык уеннары. - Казан, 1990.

Жиһазлау: тубәтәй, кул эшләреннән кургәзмә, телевизор, DVD-караоке, магнитофон, кулъяулык, курчак, милли татарча чәй табыны.

Дәрес барышы:

- Исәнмесез, укучылар!

- Исәнмесез, саумысез!

- Хәерле көн, балалар!

- Имин үтсен көнегез!

- Кәефләрегез ничек соң?

- Кояшлы иртә кебек.

- Укучылар, без буген сезнең белән халкыбызньң милли гореф-гадәтләре турында сөйләшербез. (Слайд 1). Алар кешене тәрбиялерәк итәргә булышалар. Татар гаиләсендә балаларга тәрбия биру милли йола-гадәтләргә нигезләнеп алып барыла. Халыкның матурлыкны сөюе, рухи байлыгына хәзинә итеп каравы, аны саклавы, үстерүе, буыннан-буынга тапшыра баруы һәркемдә милли горурлык хисе уята. Безнең халык кунакчыл, сабыр, хезмәт сеючән, ярдәмчел, күңел ачучан халык.

Без бүгенге дәресебездә татар халык җырларына, биюләренә, мәкаль һәм әйтемнәренә, табышмакларга, уеннарга тукталырбыз.

- Иң элек татар халык җырларын башкарып китик. Укучылар, сез җырлар яратасызмы? (...) Әйе, безнең халкыбыз да җырларны бик яраткан һәм җырлар иҗат иткән. Ул җырларны бәйрәмнәрдә, кичке уенлыкларда, аулак өйләрдә җырлап күңел ачкан. Укучылар, сез татар халкының нинди җырларын беләсез? (...)

- Халкыбыз кешене киеменә карап каршы алган, акылына карап озаткан. Өс-баш матурлыгы, пөхтәлеге, чисталыгы безнең халык өчен әһәмиятле. Осталар чиккән калфаклар, кәләпүшләр, тубәтәй-ләр, нәфис муенсалар, чигүле алъяпкычлар, бәби итәкле кулмәкләр, камзуллар искиткеч матур. Әби-бабаларыбыз кием-салымга тәнне каплау, тәнне жылыту чарасы итеп кенә карамаганнар, анъң килешле, уңайлы булуына да игътибар иткәннәр. Бүгенге күргәзмәбездә дә сез татар халкыньң чигелгән кием-салымнарын күрәсез. (күргәзмә карау).

Костюмнар (слайд 2-3)

- Ә сезнең әти-әниләрегез нишли, нинди кул эшләре белән шөгыльләнәләр? (сөйлиләр)

- Татар халкы мәкальләр иҗат иткән һәм кулланган. Без сезнең белән мәкальләр өйрәнгән идек. Ә хәзер ул мәкальләрнең сезнең исегездә калу-калмавын тикшереп карыйк. “Мәкаль әйтеш” уены.

Мәкальләр (слайд 4)

Туган илең – (туган анаң).

Кем әшләми – (шул ашамый).

Сабыр төбе – (сары алтын).

Җиде кат үлчә - (бер кат кис).

Әткәй – шикәр, (әнкәй – бал).

Уку – (энә белән кое казу).

Эш беткәч, (уйнарга ярый).

Гыйлем – нур, (наданлык – хур).

Эшнең (ояты юк).

Саф һава – (тәнгә дәва).

- Бишек жырлары – кеше күңеленең иң нечкә кыллары. Шуңа да аларны һәркайсыбыз сабый чакның якты истәлеге итеп, гомер буе күңел түрендә саклый. Бишек җырлары ана белән бала икәүдән – икәү генә калган вакытта башкарыла.

- С какой целью исполняются колыбельные песни?

- Как они поются?

“Народ-поэт”, “народ-мудрец” на протяжении веков создавал лирику материнства.

Через песню мама передавала ребёнку свою ласку, любовь, нежность.

Бишек җыры (слайд 5)

- Считалось, что с шестинедельного возраста ребёнок понимает обращённые к нему слова, реагирует улыбкой на слова взрослых. Сон, как живое существо, приглашают в дом, к колыбели, просят усыпить ребёнка. В песнях выражают пожелания счастья ребёнку во взрослой жизни.

- Когда ребёнок подрастал, начинал говорить, он учился у взрослых. Это детский фольклор.

Заклички. Эндәшләр (слайд 6)

- Что вы знаете о закличках. (Ответы детей)

- Люди верили в волшебную силу слова, верили, что произнесённые слова-заклинания может повлиять на силу природы. Ребёнок знакомится с природой, играет с ней на равных.

- Какие вы знаете заклички?

 Загадки. Табышмаклар (слайд 7)

Табышмакка җавап табу өчен, ут кебек зиһен йөгереклелеге кирәк. Ул үзе кечкенә булса да, эче төш кенә. Аның шул төшен табу кызыклы. Тик моның өчен хыялың бай һәм җитез булсын да зиһенең йөгерек булсын.

- Әйдәгез табышмаклар әйтешеп алыйк:

Считалки. Санамышлар (слайд 8)

Самый распространённый жанр детского фольклора.

- Для чего нужны считалки? Какие вы знает считалки? 

Дразнилки. Үртәвечләр

- Что высмеивалось в дразнилке?

 Скороговорки. Такмаклар (слайд 9)

Прослушивание детей.

Изучать нужно, чтобы не забывать устное народное творчество нашего края, передавать его из поколения в поколение.

- Детский фольклор – явление вечное, ибо вечно детство, которое дано человеку, что бы играя, творить жизнь.

- Татар халкы күңел ачучан халык, дидек. Ул хезмәт итү белән беррәттән ял да итә белгән. Бәйрәмнәрдә, кичәләрдә төрле уеннар уйнаганнар. Әйдәгез без дә татар халкыньң "Йөзек салыш" уенын уйнап алыйк.

Укытучы:

- Аулак өйләрдә, кичке уеннарда егетләрнең тапкырлыгы, кызларның матурлыгы макталган, шаян биюләр, уен – такмаклар яңгырап торган. (Cлайд 10)

(Җырлы – биюле уен “Челтәр элдем читәнгә”)

Әпипә (слайд 11)

Бию (слайд 12)

Йомгаклау.

- Бүген без халкыбызның матур гореф-гадәтләренә, фольклор әсәрләренә тукталып үттек. Без үзебенең милләтебезне онытмыйча, милли гореф-гадәтләрне дәвам итәргә, фольклор әсәрләрен сөйләмебездә кулланырга тиешбез.

- Халык иҗатын өйрәнү – безнең зиһенебезне баета, дөньяга карашыбызны киңәйтә, тел байлыгыбызны, белемебезне үстерә, тарихыбызны аңларга ярдәм итә.

20.12.2012

xn--i1abbnckbmcl9fb.xn--p1ai

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *